Abraham Kuyper: de kunstzinnige ideoloog voor wie gewetensvrijheid heilig was

Recensie


Wanneer je het partijbureau van het CDA binnenkomt tref je direct links de Kuyperkamer aan, waar nog altijd het imposante bureau van Abraham Kuyper, de oprichter van de Anti-Revolutionaire Partij, staat. Dit jaar is het honderd jaar geleden dat deze staatsman, journalist, dominee en hoogleraar overleed (1837-1920). Wie was ‘Abraham de Geweldige’ en was hij inderdaad zo geweldig zoals zijn bijnaam zegt?

In de vlot geschreven biografie De zeven levens van Abraham Kuyper, portret van een ongrijpbaar staatsman geeft journalist Johan Snel in 400 pagina’s een weergave van Kuypers leven aan de hand van zeven ‘rollen’ die Kuyper vervuld heeft: alpinist, reiziger, spreker, wetenschapper, activist, journalist en staatsman. Deze indeling in ‘zeven rollen’ heeft Kuyper op vierenzeventigjarige leeftijd zelf opgetekend in een kleine autobiografie, een kladje van vier pagina’s, dat te vinden is in de kelders van het Kuyperarchief in de door hem opgerichte Vrije Universiteit.

Kuypers beginselen: vrijheid van geweten

Centraal in het leven van Kuyper stonden de zogenaamde ‘calvinistische beginselen’ of ‘principes’. Deze calvinistische beginselen doortrokken zijn denken en zijn handelen. Kuyper wilde de leer van de reformator Calvijn (1509-1564) hertalen naar zijn eigen tijd en op alle aspecten van het leven uitwerken tot een alomvattende maatschappijvisie. ‘Het is een voor dit tijdvak kenmerkend ideologisch construct’ (p. 41). In een reeks van lezingen die hij gaf in de Verenigde Staten, de zogenaamde Stone-lezingen, vatte Kuyper het calvinisme samen in een zes beginselen waaronder vrijheid van godsdienst, onderwijs en geweten.

Kuyper stelde deze beginselen tegenover de beginselen van liberalen en socialisten. Tegelijkertijd verdedigde Kuyper de vrijheid van zijn tegenstanders wat hem een pluralist maakt. Snel benadrukt dat Kuyper hiermee vooropliep en getypeerd kan worden als ‘radicale democraat’. In de epiloog voert Snel de Nederlandse historicus Johan Huizinga op die Kuyper zelfs ‘liberaler dan liberalen’ noemt (p. 332). Achter Kuypers pleidooi voor vrijheid zit de gedachte dat in een samenleving die noodzakelijkerwijs pluriform is, vrijheid voor verschillende groepen het hoogst haalbare is.

De centrale stelling van het boek is dat Kuyper aan de basis staat van een aantal democratische verworvenheden. Het was Kuypers missie om gewone mensen dezelfde burger- en vrijheidsrechten toe te laten komen als aristocraten en welbedeelden. Voor Kuyper kwamen deze rechten rechtstreeks voort uit zijn calvinistische beginselen. In 1873 schrijft Kuyper een klein boekje over de ideologie van het calvinisme waarin hij zelfs de stelling aangaat dat ‘de apostel Paulus de apostel van de democratie’ is.

De mate waarin Kuyper, haast als een bezetene, zijn eigen denken uitdroeg laat zien hoe serieus hij zijn eigen ideologie nam. Kuyper presenteerde het calvinisme als een blauwdruk van waaruit hij de werkelijkheid bekeek. Christendemocraten zouden mijns inziens echter terughoudend moeten zijn om deze ideologische opstelling over te nemen. Door het denken van één man, Calvijn, als uitgangspunt te nemen en vanuit zijn lezing van Calvijn de werkelijkheid te doordenken, kan het niet anders of er ontstaan blinde vlekken. De werkelijkheid kan niet gereduceerd worden tot een blauwdruk of tot bepaalde beginselen. Het is jammer dat deze kritiek niet naar voren komt in het boek.

Doordat Kuyper het begrip vrijheid centraal stelde in zijn ideologie, creëert hij wel ruimte voor andere opvattingen. Hij stelde dat geen mens onderworpen mocht zijn aan een ander mens en zeker niet aan de overheid. Voor Kuyper was de vrijheid van geweten daarom heilig. Elk mens heeft recht om zijn of haar geweten te volgen. Hiervoor is een democratie van vrije burgers dus noodzakelijk. Vrijheid werd zo een concreet programma dat uitgewerkt moest worden op allerlei terreinen in de maatschappij, vooral in de politiek. Met een grote ijver moest dit programma uitgevoerd worden.

DEN HAAG – Het voormalig woonhuis van Abraham Kuyper. Lange tijd was dit tevens het CDA-partijbureau in Den Haag, COPYRIGHT DIRK HOL.

De kleine luyden en het Volkspetitionnement

Een van de programmapunten was de vrijheid van onderwijs. In het onderwijs worden gewetens gevormd en Kuyper wilde het onderwijs beschermen tegen overheidsinmenging. Om dit te bewerkstelligen verenigde hij zijn achterban, de zogenaamde ‘kleine luyden’ – de gereformeerde kerkgangers. Bij dit ‘volk achter de stemmer’ lag Kuypers liefde. Hij had oog voor deze achtergestelde groep en wilde hen laten participeren in de democratie. In de tijd van Kuyper was dit een ongebruikelijk pleidooi. De liberalen hadden helemaal geen oog voor de rechten van arbeiders en minderbedeelden.

Kuyper verenigde de kleine luyden via het zogenaamde Volkspetitionnement. Dit was een handtekeningenactie tegen de Lager Onderwijswet van Kappeyne van de Coppello. In deze wet werden zulke hoge financiële eisen aan bijzondere scholen opgelegd, dat ouders dit onmogelijk konden dragen. Hiertegen diende Kuyper middels zijn handtekeningenactie met succes bezwaar aan. In juli 1878 werden in een week tijd ruim 300.000 handtekeningen verzameld en aangeboden aan de koning Willem III. Uit dit initiatief zou de oprichting van de Anti-Revolutionaire Partij voortvloeien.

Leerling van Groen

Het Volkspetitionnement vormde onderdeel van de zogenaamde schoolstrijd waarin de vraag naar bijzonder onderwijs centraal stond. Een belangrijke naam in deze schoolstrijd en in het leven van Kuyper is Groen van Prinsterer (1801-1876). Kuyper maakte van de antirevolutionaire beweging – in kleine kring op gang gebracht door Groen – een nationaal bekende beweging. Kuyper zag zichzelf als leerling en voortzetter van Groen en Groen zag Kuyper als zijn geestelijk erfgenaam. Kuyper was tot de dood van Groen zeer goed bevriend met Groen. Dat kwam bijvoorbeeld tot uitdrukking in een persoonlijke correspondentie van 1864-1876.

Kuyper, de journalist

Waar Groen zijn gedachten over staat, onderwijs en kerk voornamelijk in kleine kring middels voordrachten verspreidde, zette Kuyper ook andere, innovatieve middelen in. Ook hier komt de ideologische ijver van Kuyper weer naar voren. Snel benadrukt in deze biografie heel sterk de journalistieke kant van Kuyper. Hij gebruikte zijn krant en zijn weekblad om zijn calvinistische beginselen uit te dragen. Hij deed dit door zijn duizenden artikelen, essays, boeken, lezingen en driestarren. Driestarren waren zogenaamde columns in zijn eigen krant, De Standaard, waarin hij commentaar gaf op de actualiteit. Kuyper schreef zo’n 20.000 artikelen en 17.000 driestarren. Een Britse dichteres portretteerde hem eens met de volgende regels: ‘You see him stand as victor now, He wrestled once with Death, and yet, Unmoved by failure or regret, He conquered all, for God has set, The Stamps of genius on his brow, He rules a Nation with his pen’ (pp. 261-262).

Kuyper, de bergbeklimmer

Hoe hield Kuyper dit onmogelijk drukke leven vol? Allereerst door een strak dagritme, zo laat Snel zien. Door slapeloosheid begon Kuyper zijn werkdag niet al te vroeg, om negen uur. Tot één uur werkte hij aan artikelen voor zijn krant. Om één uur zat het schrijven erop, de middag werd besteed aan de universiteit, zijn ambt als Kamerlid of het ontvangen van gasten. Aan het eind van de middag, om half vijf stipt, maakte hij een wandeling en ‘s avonds las hij de krant. Door zijn dagelijkse wandelingen door weer en wind deed Kuyper inspiratie op voor zijn driestarren en andere artikelen. Zijn dagritme hield hij – vanuit een groot plichtsbesef – zijn hele leven vol.

Naast zijn strakke dagritme en zijn dagelijkse wandelingen maakte Kuyper veel ruimte vrij voor zijn twee grote hobby’s: bergbeklimmen en reizen. Snel begint zijn biografie met een heel hoofdstuk over Kuypers alpinisme. Snel is de eerste biograaf van Kuyper die het alpinisme bij Kuyper omschrijft en wijst op de betekenis die deze bergsport had voor Kuyper. Kuyper heeft talloze bergen beklommen en gold als een van de beste bergbeklimmers uit zijn tijd. Vijfendertig zomers bracht Kuyper in de Alpen door. Toch is het alpinisme van Kuyper niet alleen een hobby om te ontspannen; het vormt een wezenlijk onderdeel van zijn leven. Hier vormde Kuyper zijn gedachten en de bergen vormden zijn denken.

Ook heeft Kuyper onnoemelijk veel gereisd, een van zijn beroemdste reizen is ‘de tocht om de oude wereldzee’. Hij maakte deze reis nadat hij van 1901-1905 minister-president was geweest. De reis heeft hij opgetekend in twee dikke boeken. Kuyper was geïnteresseerd in de opkomst van de islam, en was benieuwd wat dat voor het christelijke Europa zou betekenen. Kuyper is altijd sterk internationaal georiënteerd geweest. Snel zegt zelfs dat Kuyper zijn calvinisme in Londen heeft ontdekt. Kuyper stelde dat het calvinisme van internationale betekenis was en zijn hele leven heeft hij zich ingezet om deze levensvisie overal uit te dragen.

DEN HAAG – Het woonhuis van Abraham Kuyper en voormalig CDA-partijbureau in Den Haag, COPYRIGHT DIRK HOL.

Kuyper, de kunstenaar

In deze missie om het calvinisme uit te dragen maakte Kuyper van buiten vaak een ferme en zekere indruk. Van binnen was Kuyper niet altijd zeker van zijn zaak. Zo vroeg hij zich in een brief aan zijn dochter af of hij al zijn bezigheden wel zou kunnen volhouden: ‘ik leef soms in angst hoe alles lopen moet’ (p. 268). Dit belette hem niet om steeds met een nieuwsgierige blik naar de wereld te kijken. Hij stapte op alles af en wilde weten hoe de wereld in elkaar stak. Wat Snel in deze biografie laat zien, is dat Kuyper eerst en vooral een kunstenaar is en zijn blik op de wereld wilde overbrengen via zijn schrift en daad. Zoals Kuyper zelf zou schrijven: ‘kunstenaar is een mens van geboorte, maar daarom juist moet het werk, dat hij voortbrengt, steeds een afgerond geheel, een juist getekend en onmiddellijk herkenbaar beeld vertonen. Dan kan zijn arbeid blijvend zijn en behoeft hij niet in de zee der onmetelijkheid te vervloeien, en sluit zich het werk van de enkele bij dat van alle anderen tot een schoon geordend geheel aan’ (p. 328).

Wat is de invloed van Kuyper?

Wat is de invloed van Kuyper, honderd jaar later? En hoe staat het met de ideologie van het calvinisme? De ARP is opgegaan in het CDA en de Standaard bestaat niet meer. De VU en de gereformeerde kerken bestaan echter nog steeds. Bovendien neemt in de VS en in Korea de belangstelling voor Kuyper toe. Ook Kuypers ideeën over vrijheid van geweten en vrijheid van onderwijs zijn nog steeds onderwerp van studie en verrassend actueel. Een van de belangrijkste bijdragen van Kuyper betreft zijn ideeën over de sociale kwestie van arbeiders in zijn tijd. Kuyper heeft talloze malen gewezen op de verschrikkelijke positie die de arbeiders hadden in zijn tijd en riep op tot overheidshandelen om een eind te maken aan sociaal onrecht. Hij stond aan de basis van het Christelijk-sociaal congres dat nog steeds elk jaar in Doorn samenkomt. Ook staat Kuyper mede aan de basis van de christendemocratie. Kuyper zei op 4 mei 1899 in de Tweede Kamer tegenover Troelstra: ‘ik ben altijd democraat geweest en als christendemocraat hoop ik te sterven’ (p. 332).

Warm pluralisme

Over de christendemocratie heeft Snel nog wel een harde noot te kraken. In ‘De Ongelooflijke Podcast’ op Radio1 zei hij: ‘ik hoop dat het CDA Kuyper herontdekt’. Op de vraag van journalist David Boogerd wat het CDA zou kunnen ontdekken bij Kuyper, zei hij: ‘ik hoop op een warm pluralisme. Tegenwoordig zie ik een soort koud pluralisme bij het CDA’. Hiermee bedoelt Snel dat het CDA te weinig op komt voor de rechten van bijvoorbeeld migranten. Snel wil in deze biografie het CDA oproepen om aandacht te blijven houden voor Kuypers pluralisme.

Over de biografie

Deze oproep komt direct voort uit de these die Snel opvoert in de biografie: Kuyper is de man van democratie en burgerrechten. Door dit steeds te benadrukken krijgt Kuyper wel erg veel lof toegezwaaid. Zeker het punt dat ‘calvinisme tot vrijheid en democratie’ leidt verdient nuance aangezien het dezelfde Kuyper was die stemrecht niet aan vrouwen wilde laten toekomen. Bovendien was het juist de ARP die in 1919 algemeen kiesrecht probeerde tegen te houden (p. 209). Dit had een eerlijke plek moeten krijgen tegen de achtergrond van Kuyper als verdediger van de democratie. Bovendien had ook de uitwerking van Kuypers calvinisme als ideologie die de hele werkelijkheid omspant kritiek moeten krijgen. Is dit werkelijk een christelijke gedachte of schuilt hier ook niet de oerzonde van de hoogmoed onder? Snel laat ook een aantal andere zaken uit Kuypers leven onderbelicht. Zo wordt er niet veel geschreven over zijn betekenis als predikant, zijn meditaties en zijn innerlijk leven. Kuypers betekenis als theoloog en zijn rol in de Doleantie komen nauwelijks naar voren. Hierdoor is deze biografie niet alomvattend genoeg om dè Kuyperbiografie genoemd te kunnen worden.

De aspecten van Kuyper die in deze biografie geaccentueerd worden kunnen wel de opmaat vormen tot een nieuwe, maatschappelijke discussie. De gewetensvrijheid, vrijheid van onderwijs en de sociale kwestie zijn ook nu nog razend actuele thema’s en verdienen broodnodige aandacht. Door de coronacrisis zijn we in een nieuwe sociale kwestie aanbeland en het christelijk-sociaal denken zou de bouwstenen kunnen aanleveren om hierop een antwoord te formuleren. Bovendien is het christelijk-sociaal denken binnen het CDA ondergesneeuwd en vervangen door een harde koers op bijvoorbeeld migratie. Het zou winst zijn als we als christendemocraten de oproep van Snel ter harte nemen en nadenken over de vraag of het ‘warme pluralisme’ nog voldoende aanwezig is.

Snel, De zeven levens van Abraham Kuyper, portret van een ongrijpbaar staatsman. Amsterdam: Prometheus, 2020, 400 pagina’s. €25,00.


[1] https://www.nporadio1.nl/podcasts/de-ongelooflijke-podcast/511062-41-de-zeven-levens-van-abraham-kuyper-met-johan-snel-en-stefan-paas
NB: de boekenfoto is gemaakt in boekhandel Paagman.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *