Exodus: het grote verhaal van de hoop

Recensie

In ‘Exodus: boek van bevrijding’ vertelt emeritus opperrabbijn van Groot-Brittannië en lid van het Britse Hogerhuis Jonathan Sacks (1948) het “grote verhaal van de hoop” aan de hand van het boek Exodus. Hiermee bedoelt hij niet alleen het bekende verhaal van de uittocht uit Egypte maar vooral hoe dit verhaal de loop van de (Westerse) geschiedenis heeft beïnvloed. Sacks doet dit door het boek Exodus in een wijder verband van ideeën te plaatsen. In tegenstelling tot veel commentatoren die inzoomen op de tekst probeert Sacks juist uit te zoomen en het verhaal van de uittocht uit Egypte te verbinden met de wereldgeschiedenis.

Boek van de winter

Het Bijbelboek Exodus maakt deel uit van de Tora, de vijf Bijbelboeken geschreven door Mozes. De Tora wordt jaarlijks gelezen en opgedeeld in vijftig stukjes voor de lezing in de synagoge. Elke week is er een stukje, een zogenaamde parasjat, aan de beurt. Het Bijbelboek Exodus wordt ingedeeld in de tijd van de winter voor de wekelijkse Toralezing, de parasjat hasjavoea. De dorheid en barheid van de winter staan symbool voor de ballingschap waar het volk Israël zich in bevond toen het uit Egypte vertrok. De winter mondt uit in de lente om te symboliseren dat Exodus zowel het verhaal van slavernij als van de bevrijding ervan is.

Verbond en dialoog

Exodus is het tweede deel in de serie Verbond en dialoog: joodse lezing van de Tora. Het boek bevat 11 verzamelingen van essays die gedeelten uit het Bijbelboek Exodus becommentariëren en aangeduid zijn met Joodse namen zoals Sjemot (Namen), Bo (Kom), en Misjpatiem (Rechtsregels). De indeling van Sacks is erg fijn. Hij heeft ervoor gekozen om steeds vier betrekkelijk korte en overzichtelijke essays te bundelen op basis van een gemeenschappelijk thema. Hierdoor kun je er als lezer voor kiezen om steeds een verzameling van deze essays te lezen. Elke verzameling van essays opent met een introductie waarin het thema van de essays wordt aangekondigd. Dan volgen de vier essays bestaande uit ca. 25 pagina’s. De verzameling eindigt met een korte conclusie en een verbinding naar het volgende thema. In de essays toont Sacks een grote kennis van de verschillende Rabbijnse tradities. Hij laat bovendien zien hoe de joodse teksten doordesemd zijn van prachtige levenslessen voor (politieke) leiders van vandaag de dag.

Politiek leiderschap

Zo gaat het eerste essay, Sjemot, over leiderschap en morele moed in tijden van crisis. Sacks schrijft over Mozes die in Exodus 3 een bijzondere ontmoeting heeft die Sacks typeert als “de meest beslissende ontmoeting in de joodse geschiedenis”. Mozes is in Midjan omdat hij Egypte moest ontvluchten na het doden van een Egyptenaar. Tijdens zijn nieuwe bestaan als herder wordt hij ineens herinnerd aan zijn joodse komaf als hij oog in oog staat met een braamstruik die in brand staat en waaruit de stem van “de God van Abraham, Izak en Jakob” klinkt. Mozes wordt geroepen om het volk uit het onrecht en de slavernij naar een rechtvaardig en vrij bestaan te leiden. Hierbij komt Mozes voor een dilemma te staan waar alle politiek leiders zich voor gesteld zien. Een politiek leider moet soms beslissingen nemen die ingrijpende gevolgen zullen hebben voor mensen op de korte termijn maar noodzakelijk zijn voor de lange termijn. Mozes beseft zich deze pijnlijke taak en deinst hiervoor terug. Deze aarzeling laat de mens Mozes zien. De Israëlitische God neemt dit menselijke aspect serieus en beloont deze menselijke blik van Mozes.

Vrijheid

Ook in de andere essays weet Sacks het Israëlitische verhaal over Exodus te verbinden met politiek en leiderschap door de eeuwen heen. Sacks laat zien dat het boek Exodus uiterst relevant is voor de wereldpolitiek. Het bevat de basisideeën van de rechtsstaat en de ideeën vrijheid en gelijkheid. Zo laat Sacks in het vijfde essay Jitrhozien dat het verbond tussen God en het volk Israël op de Sinaï symbool staat voor een vrije verbondssluiting tussen twee partijen. “De kern van het jodendom is de gedachte – zijn tijd ver vooruit en niet altijd volledig gerealiseerd – dat de vrije God in vrijheid aanbeden wil worden door vrije mensen”. Sacks zet zich af tegen de gedachte dat vrijheid geboren is in de Griekse democratie en toont aan dat deze gedachte al veel eerder aanwezig was, bij het joodse volk. De Tora leert dat vrijheid niet veroverd wordt op het slagveld of in de politieke arena maar in de menselijke verbeelding en de wil. Deze gedachte van vrijheid heeft haar doorwerking gehad in de westerse geschiedenis waarbij Sacks een verbinding legt naar de puriteinen in Engeland, Thomas Paine, Lincoln en het vrouwenstemrecht in de Verenigde Staten in 1920.  

De herhaling van Exodus

Sacks legt meteen op de eerste pagina’s uit wat de relevantie is van het boek Exodus. Sacks stelt dat: “Het boek Exodus is voor het Westen het ‘grote verhaal’ van de hoop”. Sacks geeft drie concrete voorbeelden uit de geschiedenis. “In de zeventiende eeuw inspireerde het de Engelse puriteinen in hun strijd tegen een heerszuchtige koning. Thomas Jefferson en Benjamin Franklin gebruikten het beeld van de uittocht toen ze in 1776 ontwerpen schetsten voor het Grootzegel van de Verenigde Staten. En op 3 april 1968 sprak Martin Luther King in een kerk in Memphis, Tennessee. Aan het einde van zijn toespraak verwees hij naar de laatste dagen uit het leven van Mozes, toen de man die zijn volk naar de vrijheid voerde door God naar de top van een berg werd gebracht van waaruit hij in de verte het land kon zien dat hijzelf niet zou binnengaan”. Sacks slaagt er steeds in om het verhaal van Exodus te verbinden met belangrijke politieke gebeurtenissen waardoor er een duidelijke rode lijn door de wereldgeschiedenis is te ontwaren. Sacks zegt eigenlijk dat Exodus het begin is van een verhaal van bevrijding dat zich steeds heeft herhaald.

Leven met de tijd

Ik kan dit boek aanraden voor iedereen die zich wil verdiepen in politieke ideeën zoals vrijheid, gelijkheid, rechtsstaat en leiderschap vanuit een joods perspectief. Het boek is verfrissend en geeft een geheel nieuw perspectief op de geschiedenis. Het laat zien dat het boek Exodus boordevol staat met verworvenheden waarvan vaak wordt gedacht dat deze pas met de moderne tijd zijn opgekomen. Onze ideeën over mensenrechten en gelijkwaardige behandeling zijn reeds aanwezig in de Tora. Sacks is een meesterverteller die vanuit zijn eigen ervaring als rabbi en lid van het Hogerhuis de fundamenten en uitdagingen van de moderne democratische rechtsstaat verbindt met het boek Exodus. In de inleiding schrijft Sacks dat hij heeft geprobeerd om “te leven met de tijd” waarmee hij verwijst naar de wekelijkse parasjat. Sacks is erin geslaagd om het boek Exodus tot leven te wekken voor een geheel nieuw publiek. 

Sacks, Exodus: boek van de bevrijding. Middelburg: Skandalon, 2019. 320 pagina’s.  €29,95.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *