De stad als spiritueel probleem

Recensie

Amsterdam, Rotterdam, Rome, Parijs, Londen, Berlijn, New York, Barcelona: steden met een ongekende aantrekkingskracht. Het dominante perspectief op een stad is dat daar nieuwe ideeën worden gevormd over hoe te leven, wat te eten en hoe je te kleden. Verder kan er hoogstaand onderwijs genoten worden, zijn juist in een stad interessante netwerken te ontdekken en zijn daar de machtige bedrijven gevestigd. Het perspectief dat een stad ziet als een oorlogsverklaring aan de Schepper is ons echter wezensvreemd. Toch werkt de Franse jurist, socioloog en theoloog Jacques Ellul (1912-1994) in ‘De grote stad. Een bijbels perspectief’ een visie op de grote stad (Sans feu ni lieu ) uit als spiritueel probleem. Naast het voorliggende boek heeft Ellul vele andere publicaties op zijn naam staan. Verder is het vermeldenswaardig dat Ellul een protestant in Frankrijk was, lid was van de Église Reformeé en daar ook wel diensten leidde.

Aanleiding en methode

Ellul schreef zijn boek over de stad net na de Tweede Wereldoorlog (tussen Kerst 1947 en Pasen 1951). Hij noemt de Tweede Wereldoorlog als een oorlog van steden; ze werden immers veelal verwoest (denk alleen al aan Rotterdam, alwaar deze recensie geschreven wordt). Verder wijst hij erop dat tegelijkertijd planologen nieuwe steden ontwierpen waarin mensen zich thuis zouden voelen. Wat de “ideale samenleving” leek, bleek anders uit te werken. De stad is verre van maakbaar, aldus Ellul. Maar, wie de Bijbel enigszins kent, kan zich afvragen: heeft de stad in de Bijbel niet juist een speciale functie? Heeft God zich niet verbonden met Jeruzalem (als stedelijk centrum voor het uitverkoren volk Israël)? Is het Jezus niet die zijn leerlingen opdracht geeft om naar de steden te gaan? Ging Paulus de steden in Klein-Azië niet langs? Deze vragen zijn terecht, maar hierin is tekenend de wijze waarop Ellul de Bijbel leest.
              Zijn hoofdthese is namelijk, en daarom is het “woord vooraf” zo belangrijk, dat alle Bijbelboeken, in welke tijd of cultuur ze ook zijn geschreven en welk soort tekst (geschiedenis, profetisch, lied) ze ook bevatten, dezelfde analyse verkondigen: de stad staat gelijk aan rebellie (de wijze van schriftopvatting zou de lezer kunnen laten denken aan het essay “De Schrift” van C.S. Lewis). Uit het voorgaande volgt dat de Bijbel in zijn totaliteit een openbaring over de stad bevat.

Strijd

Het gaat Ellul er niet om dat steden in vergelijking tot eeuwen geleden leefbaarder zijn of dat steden niet in primo een strijd oproepen. Het is hem te doen om de geestelijke werkelijkheid ervan te doorgronden! In de steden is de echte crisis gelegen. Stedenbouwers in de Bijbel keren zich van God af en bouwen aan hun eigen koninkrijk. Kaïn is hierin de eerste die na de beruchte broedermoord een zwervend bestaan leidt en een stad bouwt. Verder wordt Nimrod genoemd, die Babel en Ninevé zou hebben gebouwd. Over Jeruzalem, de stad van David, wordt door de profeten kritisch gesproken. Jezus brengt steden als Chorazin, Betsaide en Kafarnaum in verband met oordeel (Mattheus 11: 20-24). Verder wordt in het boek Openbaring de grote stad vergeleken met een hoer die de wereld dronken maakt met haar verlokkingen. Kortom: niet overal wordt in de Bijbel positief gesproken over de stad (spiritueel probleem).  

Vrijheid

Het mooie is dat de Bijbel de stad niet alleen in het oordeel laat, maar de stad ook bevrijdt. De stad als spiritueel probleem vindt doorbraak. God schept de stad, zo laat Ellul vanuit diverse Bijbelgedeelten zien. Denk aan de stad Ninevé in het boek Jona. Ellul schrijft in dit kader (p. 113): “We moeten zorgen voor een combinatie van ongerustheid en hoop in onze steden, daar gaat het om in die strijd. Dat is het einddoel van alles waarvoor de stad werd gebouwd. Als die verwachting constant en waarachtig is, als ze ontkiemt in het hart van de mensen, leidt ze tot de ondergang van de geestelijke macht van de steden.” De dialectiek tussen inspanningen om de stad te behouden en het oordeel is eveneens de kern van het Evangelie van het Koninkrijk van Jezus. Het leidt tot vrijheid, schrijft Ellul (p. 119).

Nadrukkelijk onderscheid

Uit het voorgaande volgt dat Ellul nadrukkelijk dit onderscheid maakt aangaande de stad als spiritueel probleem: de stad ligt onder Gods vloek (vanwege hoogmoed van de mens), maar dit geldt niet voor degenen die in de stad wonen. Naast het oordeel is er  bevrijding. De geschiedenis van Jeruzalem is volgens Ellul hierin tekenend. In Jeruzalem ligt het fundament van het andere Jeruzalem (Jesaja 28:16). Juist Jezus die in Jeruzalem wordt geofferd als koning van de Joden, en in deze stad wordt opgewekt als Heer van de wereld, openbaart deze stad zich als uitverkoren stad. Jeruzalem is daarmee bij uitstek de stad van de koning van de Joden én de heidenen (p. 189). Uiteindelijk kiest God, zoals uit het boek Openbaring blijkt, een “nieuw Jeruzalem” als thuis voor mensen om in vrijheid te leven. Ellul schrijft daar in zijn laatste hoofdstuk over. Omdat de mens gehecht lijkt te zijn aan de stad, zal God uit liefde besluiten om daar in de definitieve schepping rekening mee te houden, aldus Ellul. God zal de vruchten van de menselijke arbeid erkennen en opnemen. Daarin schuilt iets fascinerends en mysterieus!

Cultuurkritisch

Weliswaar is het boek van Ellul geschreven vanuit een Bijbels perspectief, maar het is ook een cultuurkritisch boek. Volgens Ellul laat de Bijbel zien dat de stad een uiting is van rebellie tegen de vrijheid zoals die door God is bedoeld, vanaf Kaïn tot aan Babylon. Door torens te bouwen om zich te beschermen, opent de mens de deur voor afgoden in zijn leven. De stad is een systeem waar geld, techniek en machten dominant zijn. Door de zucht naar autonomie en vrijheid maakt de mens zichzelf juist tot slaaf. Elluls ideeën over techniek en macht, die ook in het voorliggende boek te herkennen zijn, zijn in Nederland in de jaren ’80 onder meer door Hans Achterhuis en Egbert Schuurman – overigens niet als zodanig gelieerd aan het christendemocratisch gedachtengoed, maar m.i. staat het daar zeker niet los van – in het publieke debat ingebracht. De ideeën van Ellul over de stad kunnen controversieel overkomen, en haaks staan op het idee van de stad die bij ons opkomt. Als het boek met die insteek gelezen wordt, dan gaat het zijn doel voorbij. Het boek van Ellul schept een kritische blik op de stad en laat de lezer niet onbekommerd door een stad fietsen. Een stad biedt veel moois, maar is – zoals we hebben gezien in het voorgaande – tegelijkertijd een spiritueel probleem.

Conclusie

In dat spoor laat Ellul ons achter met zijn boek. Het is vol enthousiasme geschreven vanuit nieuwe ontdekkingen, het is een persoonlijk en daarmee getuigend boek, het is een theologisch boek, maar het is vooral een confronterend boek. Anders dan vanuit de maakbaarheid en op mechanisch gefundeerd denken, stelt het ons voor grote en fundamentele vragen. Is onze vooruitgang een en al? Is vooruitgang alleen in verband te brengen met de stad? Hoe verhoudt de stad zich tot de natuur en het platteland? Hebben we oog voor machten die vat op ons kunnen hebben? Hoe kunnen we daarvan worden bevrijd? Hoe verhouden macht en vrijheid zich tot elkaar?

Jacques Ellul. De grote stad. Een bijbels perspectief. Vertaald uit het Frans door Marianne van Reenen en ingeleid door Frank Mulder. Middelburg: Skandalon, 2020. 271 pagina’s. ISBN 9789492183903.

Authors

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *