Nudging: Uitkomst of ongewenste vadertje staat

Essay

Onbewust wordt de mens dagelijks gestuurd in zijn doen en laten. Loopt men de supermarkt door dan wordt men – voordat men bij de gezonde producten aanbeland – eerst verleid door de heerlijkste lekkernijen. De supermarkt zet de klant er op deze manier toe aan meer producten te kopen dan hij aanvankelijk van plan was. Ook bij afvalscheiding wordt nudging toegepast. Middels logische kleuren op afvalcontainers wordt de burger gestimuleerd verschillende afvalsoorten – papier, glas en GFT-afval – apart in te zamelen. Ook in het belastingrecht vindt een dergelijke vorm van gedragssturing plaats. Belastingplichtigen worden middels gedragssturing ‘geholpen’ bij het nakomen van hun fiscale verplichtingen. Door in de uitnodiging tot het doen van aangifte te benadrukken dat een meerderheid van de belastingplichtigen reeds aangifte heeft gedaan, wordt men bijvoorbeeld gestimuleerd zelf ook snel aangifte te doen. Deze vorm van gedragssturing waarbij mensen ongemerkt worden gestimuleerd om een door de ’nudge-architect’ vormgegeven keuze te maken, heet nudging. In het onderstaande zal nader worden ingegaan op nudging in het belastingrecht – tax nudging. Daarbij zal onder meer worden ingegaan op de verhouding tussen nudging en incentives in het algemeen.      

Lang werd gedacht dat men keuzes baseert op grond van het zogenaamde Expected utility model. Volgens dit model is de (financieel) meest aantrekkelijke optie, de rationele keuze. Bij het maken van keuzes zou men kosten en opbrengsten tegen elkaar afwegen om op basis daarvan de meest aantrekkelijke keuze te maken. Uit onderzoek van de gedragseconomen Tversky en Kahneman is echter gebleken dat men vaak niet-rationele keuzes maakt. Men laat de keuzes vaak juist beïnvloeden door allerlei biases (systematische vertekeningen van de werkelijkheid).

Afwijkingen van het Expected utility model zijn niet willekeurig, maar kennen een zekere systematiek. Zo kunnen mensen over het algemeen slecht tegen onzekerheid en zijn mensen uit gemak vaak geneigd te kiezen voor de default-optie. Daar komt bij dat veel van de gemaakte keuzes onbewust zijn. Vaak worden mensen onbewust beïnvloed door informatie vanuit de omgeving. Bovengenoemde factoren maken het voor beleidsmakers mogelijk de voorkeuren van mensen te beïnvloeden door de keuzes van mensen op een bepaalde manier te presenteren.

Gescheiden afval in Trento, Italie

Bij nudging maken beleidsmakers gebruik van bovengenoemde factoren om mensen aan te zetten tot het maken van de goede of rationele keuze. Sinds enkele jaren wordt deze vorm van gedragssturing ook toegepast binnen het belastingrecht. Middels tax nudging stimuleert de belastingdienst belastingplichtigen om tijdig een juiste belastingaangifte te doen. Tax nudging lijkt daarmee een steeds belangrijker onderdeel uit te maken van de toekomstige belastingdienst.

Nudging moet worden onderscheiden van gedragsprikkels in het algemeen – incentives. Bij incentives wordt er – anders dan bij nudging – middels externe prikkels voor gezorgd dat de kosten/batenanalyse dusdanig uitvalt dat het in het eigenbelang van burgers wordt om normconform te handelen. Door een boete op te leggen als men de belastingschuld niet op tijd betaalt, wegen de kosten van een te late belastingaangifte niet meer op tegen de baten (bijvoorbeeld tijdwinst). Het wordt op deze manier in het eigenbelang van burgers om het algemeen belang – het tijdig voldoen van de belastingschuld – na te streven.

Grant omschrijft een incentive dan ook als “an offer of something of value, sometimes a cash equivalent and sometimes not, meant to influence the payoff structure of a utility calculation so as to alter a person’s course of action.”[1]

Nudges hebben een ander karakter dan incentives in het algemeen. Bij nudging wordt men middels (psychologische) prikkels gestimuleerd de ‘juiste keuze’ te maken. Anders dan bij reguliere incentives wordt het bij nudges niet in het eigenbelang van belastingplichtigen om normconform te handelen, maar worden belastingplichtigen door een loutere andere inrichting van de keuzearchitectuur gestimuleerd om normconform te handelen. Het keuzebelang wijzigt niet, maar het wordt door de nudges wel eenvoudiger gemaakt om de voorgeschreven keuze te maken.

De belastingdienst streeft ernaar dat iedere belastingplichtige zoveel mogelijk zelf de wet- en regelgeving naleeft.[2] Onderdeel van deze strategie is het bevorderen van normconformiteit middels nudging.[3] De vraag doet zich echter voor in hoeverre een dergelijke inbreuk op de keuzearchitectuur – zonder dat belastingplichtigen zich van deze inbreuk bewust zijn – acceptabel is. Bij dit vraagstuk spelen verschillende factoren een rol. In het onderstaande zullen enkele gezichtspunten belicht worden.

In het algemeen heeft de overheid een beter beeld van alle factoren die een rol spelen bij de totstandkoming van keuzes. In veel gevallen kan zij derhalve rationeler handelen en mensen sturen richting de rationele keuze. Anderzijds wordt beleid vaak ook bepaald door politieke componenten. Beleid komt in dergelijke gevallen juist (mede) tot stand door irrationeel sentiment dat in de samenleving leeft. De vraag doet zich dan voor of overheden wel echt rationeler handelen dan burgers. Bovendien is het ook mogelijk nudging voor politieke motieven toe te passen. Nudging kan dan bijvoorbeeld worden gebruikt om te voorkomen dat belastingplichtigen worden gewezen op politiek gevoelige fiscale faciliteiten/regelingen. Het roept de vraag op of overheden wel mogen bepalen wat goed is voor deze individuele burgers. Met andere woorden: grijpt de overheid met nudging niet te veel in op de keuzevrijheid – de autonomie van burgers?

Nudging wordt steeds meer toegepast door overheden. Met de nieuwe technologische mogelijkheden krijgen overheden bovendien steeds meer inzicht in de persoonlijke situaties van  individuele burgers. Nudging – het beïnvloeden van mensen door de inrichting van de keuzearchitectuur – grijpt onbewust sterk in op de keuzes die mensen maken. Het roept de vraag op of, en in hoeverre nudging gewenst is. Zeker omdat nudging ook voor politieke doeleinden gebruikt kan worden zijn dit vragen waar wij als politiek geëngageerde jongeren over zouden moeten nadenken. 


[1] R.W. Grant, ‘Ethics and Incentives: A Political Approach’, The American Political Science Review, vol. 100 (2006) nr. 1, p. 29.

[2] https://over-ons.belastingdienst.nl/over-de-belastingdienst/hoe-werken-we/

[3] https://www.researchgate.net/publication/332530516

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *