De rechtsstaat is het #beschermenwaard

Opinie

Op Europadag verzorgde Judith Sargentini de Europa lezing aan de Universiteit Leiden. Zij besloot haar lezing met de oproep om te stemmen ‘met verstand’. Om te stemmen op vertegenwoordigers die de rechtsstaat respecteren en handhaven wanneer deze in de Europese Unie onder vuur ligt (Universiteit Leiden 10 mei 2019).

Als CDA-lid voelde ik me daar niet helemaal op mijn gemak. In een eerdere editie van de Interruptie (30 jaar Interruptie) schreef ik een bijdrage over de aftakeling van de rechtsstaat in Hongarije. De aftakeling die toen al in een veel te ver stadium was gevorderd, die plaatsvond terwijl Fidesz nog altijd deel uitmaakte van de Europese Volkspartij (EVP) en die bovendien door diezelfde EVP niet uitdrukkelijk werd veroordeeld.

We kunnen nu natuurlijk een Weber-shirtje aantrekken en campagne voeren voor de EVP. Toch vind ik het moeilijk om mij met enthousiasme achter de Spitzenkandidatuur van deze ‘Bavarian & European’ te scharen. Het Spitzenkandidaten-systeem werkt als volgt. De Europese Raad draagt, naar wens van het Europees Parlement, een persoon voor als voorzitter van de Europese Commissie. Iedere partij heeft zijn eigen Spitzenkandidaat, en de kandidaat van de partij die het grootste wordt bij de Europese Parlementsverkiezingen, wordt de voorzitter van de Commissie. Het idee is dan ook dat de keuze voor de voorzitter een afspiegeling vormt van de zetelverdeling in het Europees Parlement (Eijsbouts e.a. 2015). Dit systeem stamt uit 2014 met Jean-Claude Juncker als uitkomst.

Deze verkiezingen zijn dus de eerste waarin het Spitzenkandidaten-systeem op de proef kan worden gesteld. Wordt opnieuw de kandidaat van de grootste partij Commissievoorzitter? In dat geval zal Weber hoogstwaarschijnlijk de nieuwe voorzitter worden. Toch is dat niet vanzelfsprekend. Uiteindelijk ligt de keuze voor de voordracht bij de Europese Raad, en niet het Parlement. De regeringsleiders moeten Weber (willen) voordragen. Macron beschouwt zich niet gebonden aan de kandidaten die het Parlement aandraagt. Ook bestaat er enige frictie tussen Weber en Merkel. Bovendien zal het verschil in formaat tussen de EVP en de overige fracties afnemen, wat de positie van Weber ook zwakker maakt (NRC 15 mei 2019).

Nu even terug naar de rechtsstaat in Hongarije en het handelen van de EVP. Judith Sargentini weet als geen ander wat er mis is gegaan in Hongarije. Zij is namelijk auteur van het rapport over de rechtsstaat in Hongarije dat in september 2018 werd aangenomen door het Europees Parlement. Op basis van dit rapport begon de befaamde ‘Artikel 7-procedure’ tegen Hongarije.

Dat het zo lang duurde voordat werd ingegrepen, terwijl dit bij Polen wel sneller gebeurde, laat zien dat Orbán lang heeft kunnen profiteren van de loyaliteit binnen de EVP. De persvrijheid, de vrijheid van onderwijs, eerlijke gerechtelijke procedures: het is inmiddels allemaal niet vanzelfsprekend meer in Hongarije. En dan lijkt het uithongeren van asielzoekers dat wel te zijn geworden. Toch gaf dit voor de EVP lange tijd onvoldoende aanleiding om tot serieuze maatregelen over te gaan (NRC 13 mei 2019).

Pas eind maart 2019 ging de EVP over tot schorsing van Fidesz. De aanleiding? Een anti-EU-campagne met Juncker als middelpunt. De structurele aftakeling van de rechtsstaat, het uithongeren van asielzoekers en de haatcampagne die Sargentini eind 2018 over zich heen kreeg, vormden blijkbaar onvoldoende reden om tot ingrijpen over te gaan. Bovendien is het ingrijpen via een schorsing een milde manier van handelen, waarbij de EVP in het Parlement gewoon verder werkt met Fidesz (Trouw 21 maart 2019).

Dat zegt meer over de EVP dan over wat er in Hongarije gebeurt. De EVP wil(de) het eigen hachje redden met daarbij de toekomstige positie van Weber. Vlak voor de EVP tot schorsing overging omschreef Luuk van Middelaar het handelen binnen de EVP als volgt: “Het is typisch voor het opportunisme van die partij. Fidesz is nu elf zetels waard in het Europees Parlement, dat kunnen er straks mogelijk twaalf of dertien worden. Ook al hebben ze die wellicht niet nodig om de grootste Europese fractie te blijven, speelt dat blijkbaar wel mee.”. Een geval van “eerst de meerderheid, dan de moraal” (De Morgen 8 maart 2019). 

Om met de CDA-campagnetermen te spreken: de rechtsstaat is in de hele Uniehet #beschermenwaard. Ik betreur dat een stem op het CDA uitpakt in een stem op de EVP, omdat ik me afvraag of dat een stem ‘met verstand’ is. De EVP heeft gekozen voor de eigen positie en die van Weber, in plaats van de rechtsstaat in Hongarije. Meerderheid voor moraal. Nu wordt de verstandige CDA-kiezer voor een lastig dilemma gesteld.

Dit is het eerste deel van de tweeluik ‘De rechtsstaat is het #beschermenwaard’. In het volgende deel zal dieper worden ingegaan op de bescherming van de democratische rechtsstaat in de EU.