Is er leven na het populisme?

Opinie

De waarheid ligt ergens in het midden. Deze bekende uitspraak is voor het CDA als brede volkspartij in het verleden vaak waar gebleken. Toch lijkt het er steeds vaker op dat dit niet meer het geval is in het politieke landschap. Het centrum verliest aan terrein; zowel aan de linker- als rechterkant winnen diverse nieuwe, populistische partijen aan kracht. Hoewel we dit als CDJA kunnen betreuren (en dit terecht ook doen) kan het ook een startschot vormen om met andere ogen naar politiek te kijken. Minder concentreren op een selectieve doelgroep, meer handelen met oog voor de gehele samenleving. Het is tijd om populisten met hun eigen wapens te verslaan.

De retoriek in het politieke landschap is danig veranderd. Waar Jan Marijnissen in 2009 nog voor opschudding zorgde door Bert Koenders een ‘flapdrol’ te noemen, maken parlementariërs elkaar tegenwoordig uit voor ‘vergif van de samenleving’ en moeten tegenstanders ‘oprotten.’ Grote klasse dan ook voor Sybrand Buma, die als enige deze verruwing aan de kaak stelde tijdens de Politieke Beschouwingen afgelopen jaar. Toch lijkt het appèl op de voorbeeldfunctie van de Tweede Kamer voorlopig nog aan dovemansoren gericht. Sterker nog: hoe steviger de uitspraken, hoe hoger de betreffende partij scoort in de peilingen. Is het populisme de nieuwe norm geworden?

Populisme roept vaak beelden op van gemakzucht, het ontlopen van verantwoordelijkheid en het uitdragen van onrealistische, ongenuanceerde standpunten. Ook de beruchte “wij zijn goed en zij zijn slecht” retoriek wordt vaak genoemd. Er bestaat echter geen consensus over wat populisme nu precies is en welke elementen precies binnen zijn grenzen vallen. Sterker nog: veel politieke bewegingen – en lang niet alleen op ‘alternatief rechts’ – hebben populistische trekjes. Jesse Klaver zijn campagne tegen het “economisme” kan bijvoorbeeld onder deze noemer geschaard worden, net zoals de “klimaatdrammers” van Klaas Dijkhoff.

Ook de CDA-lijsttrekkers voor de komende Provinciale Statenverkiezingen benoemen dezelfde “klimaatdrammers” in een ingezonden stuk naar de Telegraaf. Om het CDA hiermee gelijk als populistische partij te bestempelen is natuurlijk veel te kort door de bocht. Toch is ook het CDA niet helemaal vrij van blaam. Zo heeft Sybrand Buma regelmatig een rechts-conservatief geluid laten horen over ‘bezorgde burgers die zich in de steek gelaten voelen.’ Het verhaal van de bezorgde burger, die zich zorgen maakt over een heersende machtsbeluste elite, is een bekend populistisch stokpaardje. Echter, wie maakt er volgens de bezorgde burger deel uit van deze elite? Juist: Het CDA.


Het elitaire imago van het CDA is niet vreemd

Het elitaire imago van het CDA is niet vreemd. Onze partij is immers, ondanks het hoogste ledenaantal van alle partijen, voor het overgrote deel hoogopgeleid, wit en goed verdienend. Dit beeld wordt nog verder versterkt door het feit dat het CDA sinds zijn oprichting deel heeft uitgemaakt van vrijwel alle kabinetten. Een van de meest gehoorde punten van kritiek is dan ook dat het CDA alles doet voor het pluche. Deze kritiek is dan wellicht feitelijk onjuist, de ongemakkelijke waarheid is wel: dit imago heerst.

Dit maakt het CDA-verhaal over de bezorgde burger vrij ongeloofwaardig. Mensen maken immers de volgende overweging: als het CDA dit werkelijk gelooft, waarom heeft de partij er dan niets aan gedaan? Jullie zitten immers altijd in het kabinet. Jullie hebben het eerdere beleid gemaakt. En als er mensen zijn die in de steek gelaten worden is het dus jullie schuld. Kortom: doordat het CDA vasthoudt aan een rechts-conservatief verhaal over bezorgde burgers, maar tegelijkertijd ook bezig is om een regeerakkoord te verdedigen dat precies die dingen doet waardoor burgers zich zorgen maken (lees: btw-verhoging) kweekt het CDA een gruwelijk hypocriet imago.

Het lijkt er dus op dat het CDA er goed aan doet om zich ver te houden van alles wat populistisch is. Toch gaat deze uitspraak niet op. Zoals ik al eerder vermeldde, is er niet één definitie van populisme, maar zijn er verschillende stromingen die als populistisch gezien kunnen worden. Het populistische verhaal van de burger die wordt onderdrukt door een elite, is slechts één versie: de PVV en Forum voor Democratie versie. Dit is de beruchte versie die wegloopt van verantwoordelijkheid en zorgt voor verdeeldheid, woede en wantrouwen. Daar moeten we ons inderdaad heel, héél ver vandaan houden.

Populisme staat ook bekend om zijn charisma en betrokkenheid bij de bevolking

Wat is dan wel de goede weg? Ik geloof dat het mogelijk is om de goede kwaliteiten van populisme op een dusdanige manier in te zetten dat deze niet leiden tot de uitwassen die populisme een slechte reputatie hebben bezorgd. Huh, goede kwaliteiten van populisme? Jazeker! De stroming staat immers ook bekend om zijn charisma en betrokkenheid bij de bevolking. Natuurlijk, een deel van deze kwaliteiten wordt veroorzaakt door het uitdragen van ongenuanceerde standpunten die goed vallen bij het publiek. Maar wie zegt dat een goed, weloverwogen standpunt niet met evenveel passie verdedigd kan worden? Waarom spreekt het CDA niet vol overtuiging over wat we kunnen bereiken, als we maar willen samenwerken? Ga niet dingen roepen over burgers die zich vervreemd voelen van de samenleving om vervolgens met een strenger misdaadbeleid te komen, maar praat liever over wat die burgers met elkaar gemeen hebben. Één sleutelwoord kan bij deze koers niet ontbreken: compassie.

Is bovenstaande koers ook een voorbeeld van populisme? Geen idee, wie zal het zeggen? Wat mij betreft maakt het niet uit. Om deze koers goed te kunnen beschrijven, zouden we eigenlijk moeten terugvallen op de oorsprong van het woord populisme. Populisme stamt immers af van populus: (voor) het volk.

En zeg nu zelf: het CDA is er uiteindelijk toch voor het volk?

Authors